Bir fotoğraf dünyayı değiştirebilir. Peki ya o fotoğrafın hikâyesi yanlışsa? Napalm Girl üzerinden, fotoğrafın gerçeği mi yoksa anlatısı mı kazandı sorusunun peşine düşüyoruz.
Eğer The Stringer belgeselinde bir “kötü karakter” varsa, bu uzun yıllardır ünlü Napalm Girl fotoğrafının çekeni olarak kabul edilen AP fotoğrafçısı Nick Ut’tan ziyade, Saigon’daki Fotoğraf Şefi olup Napalm Girl fotoğrafının kredisiyle oynadığı iddia edilen Horst Faas’tır.
Peki Horst Faas kimdir? Filmden önce, muhtemelen Vietnam Savaşı’nı diğer tüm gazetecilerden daha uzun süre takip eden fotoğrafçı ve editör olarak tanınıyordu. 1965 yılında savaş görüntüleriyle Pulitzer Ödülü kazandı ve yalnızca Napalm Girl ile değil, aynı zamanda Eddie Adams’ın kötü şöhretli fotoğrafı Saigon Execution üzerindeki editörlük çalışmalarıyla da övgü topladı.
Ancak Netflix’te yayınlanan The Stringer belgeseli temelde şunu iddia ediyor: Horst Faas, Napalm Girl fotoğrafının kredisini yerel bir serbest fotoğrafçıdan alıp AP kadrolu fotoğrafçısı Nick Ut’a verilmesini emretti. Böylece o serbest fotoğrafçı, hayatı boyunca elde edebileceği tüm takdir ve ünü kaybetti. Film, Faas’ın bunu Ut’a olan bağlılığından, Ut’ın kardeşinin ölümüne duyduğu merhametten ve ayrıca AP adına “kazanmak” istediği için — ikonik bir fotoğrafın kadrolu olmayan birine ait görünmesini istemediği için — yaptığını öne sürüyor.
Bunlar son derece ağır suçlamalar — üstelik Faas’ın 2012 yılında hayatını kaybetmiş olması durumu daha da rahatsız edici hale getiriyor. Onun yokluğu ve The Stringer içinde kendini savunamaması, onu kolay bir günah keçisine dönüştürüyor.
Aylar boyunca Faas adına konuşabilecek birine ulaşmaya çalıştık ve sonunda, 1990’ların sonlarında Alman Fotoğraf Derneği aracılığıyla Faas ile tanışan ve bugün onun arşivini yöneten Michael Ebert’e ulaştık.
Ebert’e göre Faas arşivi büyük ölçüde kişisel hatıralar, belgeler ve dergilerden oluşuyor. Ancak içinde gizli hazineler de var: sabit disklerde saklanan görüntüler ve negatifleri artık bulunmayan bazı baskılar. Faas’ın fotoğraflarının telif hakları hâlâ AP’ye ait.
“Zaman zaman yeni keşifler yapıyoruz,” diyor Ebert. “Örneğin 2018’de yedi adet Tri-X pan negatif bulduk ve bunların Nick Ut tarafından 8 Haziran’da Trang Bang’de çekildiğini doğrulayabildik. Ne yazık ki bunlar çok önemli kareler değil.”
Ebert, The Stringer hakkında geçen yıl Associated Press ve VII Foundation tarafından kendisiyle iletişime geçildiğini söylüyor. AP, bir fotoğrafın orijinalliğini kontrol etme konusunda yardım istemiş; ancak filmin yapımcılarından Fiona Turner ile yaptığı görüşmenin yalnızca birkaç e-postayla sınırlı kaldığını belirtiyor.
“Yapımcıların benim görüşümün kendi film konseptlerine uymadığını düşündükleri izlenimine kapıldım,” diyor. “Bu durum, NYT’den Fox Butterfield gibi sürece dahil olan diğer kişiler için de benzerdi.”
Napalm Girl fotoğrafının çekildiği yerde bulunan ve ağır yaralı Kim Phuc’u kendi gözleriyle gören eski New York Times gazetecisi Fox Butterfield, geçen yıl Variety’ye şunları söyledi: “Nick Ut’un fotoğrafı çekmediğini iddia eden birini izlemek benim için zordu… Olay yerindeydim ve gerçekte ne olduğunu gördüm.”
Butterfield, film yapımcılarıyla konuştuğunu ancak onların kanıtlarını yalnızca bir gizlilik sözleşmesi imzalaması halinde paylaşacaklarını söylediğini; kendisinin ise bunu reddettiğini belirtti.
Yapımcıların Benim Görüşümün Kendi Film Konseptlerine Uymadığını Düşündükleri İzlenimine Kapıldım.
“Filmde çok fazla eleştiri var,” diyor Ebert. “Her şeyden önce gazetecilik yaklaşımı eleştiriliyor. Ayrıca çok sayıda teknik hata da mevcut.” Filmdeki somut bir hataya örnek veriyor: Malcolm Browne’un Pulitzer Ödülü’nü Burning Monk fotoğrafı için kazandığı iddiası. “Bu doğru değil,” diyor. “Mal, Pulitzer Ödülü’nü Vietnam Savaşı’nın erken dönemine ilişkin kitabıyla aldı.”
The Stringer belgeselindeki temel sorulara gelince — Fotoğrafı gerçekten Nick Ut mu çekti? Eğer çekmediyse, AP ofisine nasıl ulaştı? Ve Horst Faas, Carl Robinson’a fotoğraf kredisini yanlış atfetmesi talimatını verdi mi? — Ebert, bu soruların yanıtlanmasının neredeyse imkânsız olduğunu, ancak Faas’ın krediyi değiştirdiğine inanmadığını söylüyor.
“Horst bu tür bir şey yapamayacak kadar dürüst ve zekiydi,” diyor Ebert. “Sonuç olarak, mutlak gerçeğin 50 yılı aşkın süre ve çoğu görgü tanığının ölümüyle birlikte savaşın sisleri içinde gizli kalacağını kabul etmek gerekiyor.”
Carl Robinson
Carl Robinson, belgeselin kilit figürü; çünkü Saigon AP ofisinde fotoğraf editörü olarak çalışırken, fotoğraf kredisini Horst Faas’ın isteğiyle değiştiren kişinin kendisi olduğunu iddia ediyor.
“Faas ile Robinson her zaman iyi anlaşmazdı,” diyor Ebert. “Her ne kadar Horst, Robinson’ı halefi olarak atamış olsa da, onun performansı beklentilerin altında kalmıştı.”
“Horst, AP’nin Asya fotoğraf şefi olmaya hazırlanıyordu ve bu nedenle Saigon’dan ayrılmıştı,” diye devam ediyor Ebert. “1972’de Viet Cong’un Paskalya Taarruzu başladığında, AP rakip ajans UPI karşısında geri düşmeye başlayınca Faas geri dönmek zorunda kaldı. Napalm Girl fotoğrafı çekildiğinde Faas’ın Saigon’da bulunmasının nedeni de buydu.”
Ebert, The Stringer yayımlanmadan önce Robinson’ı Napalm Girl hikâyesinde bir “underdog” olarak tanımlıyor.
“Sonuçta, 20. yüzyılın muhtemelen en önemli savaş fotoğrafını yayımlamayı reddeden editör olarak görülüyordu,” diyor Ebert. “Bu belki de Harry Potter el yazmasını reddeden bir editörle kıyaslanabilir.”
Ebert, The Stringer öncesinde “Carl Robinson’ın Vietnam gazileri çevrelerinde defalarca ima ettiği şeylerin zaten bilindiğini” söylüyor. Ancak meslektaşları tarafından sık sık reddedildiğini de ekliyor; özellikle efsanevi savaş fotoğrafçısı Tim Page’in Robinson’ın iddialarına “oldukça sert” tepki verdiğini belirtiyor.
Sonuç olarak, mutlak gerçeğin 50 yılı aşkın süre ve çoğu görgü tanığının ölümüyle birlikte savaşın sisleri içinde gizli kalacağını kabul etmek gerekir.
Ebert ayrıca, o gün AP’nin Saigon bürosunda bulunan ve o zamandan beri hayatını kaybeden önemli tanıklara da dikkat çekiyor; örneğin filmi banyo eden kilit isimlerden Yuichi “Jackson” Ishizaki. “Hayatını kaybedenler Nick Ut’un fotoğrafı çektiğinden hiçbir zaman şüphe duymadı; hayatta olanlar ise bu iddialara en azından şüpheyle yaklaşıyor,” diyor.
Horst Faas: İnsan
Faas, 1933 yılında Berlin’de, Nazi Partisi’nin Almanya’da iktidarı ele geçirdiği yıl doğdu. “Horst, savaş çocukları kuşağına aitti,” diyor Ebert. “Bunu bir keresinde şöyle ifade etmiştim: Horst Faas ya bir savaşın içindeydi, ya bir savaşla yüzleşiyordu ya da bir savaştan toparlanıyordu.”
21 yaşına geldiğinde Faas, büyük olayları takip edebilecek bir foto muhabiri olarak kendini kanıtlamıştı. 1956’da AP’ye katıldı ve 2004’te emekli olana kadar Vietnam, Laos, Kongo, Cezayir ve Bangladeş gibi birçok çatışmayı belgeledi.
Hayatını çatışmaları belgeleyerek geçirmiş olmasına rağmen, Ebert onu geç yaşlarında tanıdığında son derece empatik bir insan olarak hatırlıyor. “Yoldaşlık, ekip ruhu ve sadakat onun için çok önemliydi,” diyor. “Her zaman ekibinin arkasında %100 dururdu, ama aynı şekilde AP’nin de.”
The Stringer belgeselinde Gary Knight, Faas’ı “karmaşık… bir paradoks, sert, rekabetçi ama aynı zamanda büyük bir şefkat kapasitesine sahip” olarak tanımlıyor. Ebert ise bir sınır aşıldığında Faas’ın sert olabileceğini söylüyor.
“Profesyonelliğe ve yetkinliğe saygı duyardı ve son derece iyi eğitimliydi,” diye ekliyor Ebert. “Bunun ötesinde, iyi yemek ve bir kadeh şaraptan büyük keyif alan, hayatın tadını bilen biriydi.”
Sonuç olarak Ebert, belgeselin Faas’ın Napalm Girl fotoğrafının kredisini değiştirdiği yönündeki iddiasına — ve bunun sonucunda World Press Photo’nun Nick Ut’un kredisini geri çekmesine rağmen — Faas’ın efsanevi itibarının zarar görmeyeceğine inanıyor.
“Eserlerinin gücü ve itibarı o kadar kalıcı ki bu film ona zarar vermedi,” diyor. “Dikkat çekici biçimde, hâlâ çok büyük bir meslektaş grubu fotoğrafı Nick Ut’un çektiğine inanıyor.”
The Stringer belgeselinin geçen yıl Netflix’te yayımlanmasının ardından, Nick Ut, fotoğrafı kendisinin çekmediği yönündeki iddialar nedeniyle platforma ve VII Foundation’a karşı iftira davası açtı.
Görsel kredileri: Michael Ebert/AP/Horst Faas izniyle