Çektiğin fotoğrafların anlamı, hem senin hem de izleyicinin kişiliği ve bakış açısıyla doğrudan bağlantılıdır. Bu bağlantının nasıl çalıştığını anlamak, sıradan ve etkisiz görüntülerden kurtulup daha güçlü fotoğraflar üretmenin kapısını açar.
Fotoğrafçılıkta bir spektrum vardır. Bir uçta bilinçli olarak sanat üretmek, diğer uçta ise belirli bir anda bir nesneyi belgeleme amacı bulunur. Sanatsal uçta özenle kurgulanmış manzaralar, soyut çalışmalar ya da portreler görürüz. Spektrumun diğer ucunda ise örneğin birinin Vinted’da satmak için çektiği basit bir ceket fotoğrafı yer alır. Aslında çektiğimiz fotoğrafların çoğu, niyetimiz ne olursa olsun bu iki yaklaşımın bir karışımıdır. Bu yüzden iyi bir ürün fotoğrafçısı, çektiği ürünü aynı zamanda bir sanat nesnesine dönüştürür. Öte yandan bir manzara fotoğrafçısı da sanat üretirken aynı zamanda belirli bir zaman ve mekânın kaydını tutar.
Peki fotoğraf gerçekten saf bir kayıt olabilir mi? Fotoğraflara baktığımızda çoğu zaman onların gerçeği söylediğini varsayarız. Sanki hiçbir bozulma olmadan yakalanmış, donmuş bir gerçeklik anı gibi düşünürüz. Ama herhangi bir fotoğrafı dikkatle analiz ettiğinde önemli bir şeyi fark edersin: Fotoğraf, gerçekliğin son derece sınırlı bir temsilidir. Üstelik hem fotoğrafçının hem de izleyicinin öznel bakış açısından güçlü biçimde etkilenir.
Fotoğrafları anlamlı hale getirmek, sadece neyi çektiğinizle değil;
nasıl gördüğünüz, neyi dışarıda bıraktığınız ve
o anı nasıl yorumladığınızla ilgilidir.
Öznellik Nedir?
Nesnellik tarafsız ve olgusal olmayı hedefler. Öznellik ise kişisel deneyimlerin, inançların, duyguların ve hayat tercihlerinin bir fotoğrafı nasıl yorumladığımızı şekillendirmesidir. Bize her bakış açısının aslında bireysel perspektiflerden etkilendiğini hatırlatır.
Bu yüzden fotoğraf, çoğu zaman nesnel olarak tanımlansa da, üretim sürecinin her aşamasında öznel kararlarla iç içedir. Ne çekeceğimiz, nasıl çekeceğimiz, görüntüyü nasıl işleyip düzenleyeceğimiz gibi tüm seçimler öznel tercihlerdir.
Dahası, bir görüntüyü nasıl gördüğün de öznel bir süreçtir. Senin gördüğün ve hissettiğin şey, benim aynı fotoğrafa baktığımda gördüğüm ve hissettiğim şeyden tamamen farklı olabilir.
Ne Çekeceğine Karar Vermede Öznellik
Aynı sahilde sabahın erken saatlerinde yürüyüş yapan dört kişi olduğunu hayal et. Biri doğan güneşi, turuncu sabah ışığını merkeze alarak fotoğraflayabilir. Bir diğeri ise kamerayı, bir gece önceki plaj partisinin ardından sızıp kalmış birine çevirebilir. Başka biri dalgaların üzerinde süzülen martılara odaklanırken, bir diğeri çekilen gelgitin kumda bıraktığı desenlere hayran kalabilir. Tüm bu fotoğraflar, o anki sahilin gerçek birer yansımasıdır. Ama her biri farklı bir kişisel bakış açısını ortaya koyar. Çünkü fotoğrafçıların öncelikleri, duyguları ve neyin önemli olduğuna dair inançları farklıdır.
Başka bir deyişle, fotoğrafladıkları dünya aynıydı; ancak her fotoğrafçının öznelliği ortaya çıkan görüntüyü belirledi.
Biz fotoğrafçılar bu tür kararları sürekli veririz; çoğu zaman farkında olarak ya da olmadan. Nerede duracağımıza, ne zaman çekim yapacağımıza karar veririz. Kadraja neyi dahil edeceğimizi, neyi dışarıda bırakacağımızı ve nasıl bir ışık istediğimizi seçeriz. Deklanşöre ne zaman basacağımıza biz karar veririz. Hatta kullandığımız ekipman bile dünyayı nasıl gördüğümüzü yansıtır. Belki ana akım markalardan uzak durup daha sıra dışı bir ekipman tercih edersin; bu da senin yaklaşımın hakkında bir şey söyler. Başkası ise büyük markaları tercih eder ve bu da onun yaklaşımını yansıtır. Hiçbiri doğru ya da yanlış değildir; hepsi kişisel ve öznel tercihlerdir.
Kültür ve Kimlik Seni Nasıl Etkiler?
Tüm fotoğrafçılar; kültür, geçmiş ve kimliklerinin benzersiz bir birleşimine sahiptir. Bu unsurlar, dünyayı nasıl gördüğümüzü doğrudan etkiler.
Şöyle bir örnek düşün: Çoğu turistin benim yaşadığım yeri fotoğraflama biçimiyle benim çekim tarzım arasında büyük bir fark vardır. Turistler genellikle popüler ve dikkat çekici noktaları fotoğraflar. Çünkü onlar için her şey yenidir. Ben ise gün doğumundan önce çıkıp, açıkta duran adanın arkasından yükselen ışığı izlerim. Ya da günün belirli saatlerinde, belirli yerlerde ortaya çıkan vahşi yaşamı ararım. Çünkü nerede neyi bulacağımı bilirim.
Gerçekten Nesnel Fotoğraf Var mı?
Foto muhabirleri ve belgesel fotoğrafçılar bile, gerçeğe sadık kalma çabası içinde olsalar da öznel seçimler yaparlar. Bize yalnızca görmek istediklerini gösterirler; çevrelerindeki dünyanın büyük kısmını kadrajın dışında bırakırlar. Bilimsel fotoğraflar bile kırpılır. Suçluların mugshot fotoğrafları belirli ışık koşullarında çekilir. Güvenlik kamerası görüntüleri bile kameranın bakış açısına bağlıdır.
İki karşıt protestoyu düşün. Bir tarafta sosyal adalet için mücadele eden, eşitsizliğe karşı duran ve göçmenleri destekleyen bir grup var. Diğer tarafta ise göçmen karşıtı olan ve ülkesinde doğmamış insanların geri gönderilmesini savunan bir grup. Şimdi bu iki gruptan hangisinde yer alacağını düşün. Ve kendi grubunu nasıl fotoğraflayacağını… Büyük ihtimalle onları en iyi şekilde göstermek istersin. Şimdi kendini karşı tarafta hayal et. Bu kez onları fotoğraflarken yaklaşımın aynı olur muydu?
Eğer “ben tamamen tarafsız olurum, hangi tarafta olursam olayım aynı fotoğrafları çekerim” diyorsan, muhtemelen kendi bakış açını ve anlatmak istediğin hikâyeyi aktarmakta başarısız olursun. İşte fotoğrafta öznelliğin gücü burada ortaya çıkar. Anlamı, senin vermek istediğin şekilde taşır.
Başka bir deyişle, kişisel değerlerin fotoğrafik seçimlerini şekillendirmelidir. Çünkü fotoğraf sadece gördüğünü kaydetmek değildir; aynı zamanda ona anlam vermek ve kim olduğunu ifade etmektir.
Kadraj ve Kompozisyon
Ne çekeceğine karar verdikten sonra bile öznellik devam eder. Kadraj ve kompozisyon kararları tamamen aktif ve bilinçli süreçlerdir. Yakın mı çekersin, uzak mı? Kamerayı yatay mı tutarsın, dikey mi? Yoksa eğik bir açı mı tercih edersin? Konuyu kadrajın neresine yerleştirirsin?
Kompozisyon, izleyicinin gördüğünü nasıl yorumlayacağını doğrudan değiştirir. Örneğin az önce bahsettiğim protestolardan birinde bağıran tek bir kişinin yakın plan fotoğrafı, tüm eylemin agresif olduğu izlenimini yaratabilir. Oysa binlerce insanın sakin bir şekilde yürüdüğünü gösteren geniş açı bir fotoğraf, tamamen farklı bir algı oluşturur. Politik ajandası olan gazeteler tam olarak bunu yapar; kendi anlatılarını güçlendirecek görüntüleri seçerler.
Kısacası, fotoğrafların sadece senin bakış açını yansıtmakla kalmaz; aynı zamanda onları izleyen insanların düşüncelerini ve davranışlarını da etkileyebilir.
Zamanlama ve Karar Anı
Sokak fotoğrafçılığının babası olarak kabul edilen street photography ustası Henri Cartier-Bresson, “karar anı” kavramından bahseder. Bu, bir fotoğrafın anlamlı, beklenmedik ya da duygusal bir şeyi yakaladığı o kritik andır.
Ancak o anı seçmek bile öznel bir karardır. Birinin gülmesini beklemek, bir kuşun kadraja girmesini kollamak ya da birinin sokağın ucundan geçmesini beklemek… Tüm bu seçimler fotoğrafın hissini değiştirir. Çoğu zaman saniyenin çok küçük bir bölümünde verilen bu öznel kararlar, fotoğrafın hikâyesini belirler.
Zamandaki küçük bir kayma bile fotoğrafın duygusal tonunu tamamen değiştirebilir. Kahkahalarla gülen, gözlerinden yaşlar akan birini düşün. Fotoğrafın bunu gösterebilir. Ama zamanlamadaki çok küçük bir fark, bambaşka bir ifadeyi yakalayabilir. Aynı gözyaşları bu kez yanlış bir anlam yaratabilir. Deklanşöre bastığın an, gördüğümüz gerçekliğin sınırlı bir versiyonuna dönüşür.
Düzenleme ve Post-Prodüksiyon
Öznellik, görüntü işleme aşamasında da devam eder. Renk ve ton ayarları, izleyicinin fotoğrafı nasıl deneyimlediğini doğrudan değiştirir. En küçük dokunuşlar bile atmosferi etkiler. Örneğin renk sıcaklığını artırmak sahneyi daha sıcak ve samimi hissettirir. Soğuk tonlar ise mesafe ve yabancılaşma duygusu yaratır.
Ağır düzenleme artık sadece bir anı kaydetmek değildir; o anı yeniden inşa etmektir. Bu noktada fotoğraf, gerçeklikten daha da uzaklaşır ve artık hâlâ bir “fotoğraf” olup olmadığını sorgulatır.
Siyah-beyaz fotoğraf bile öznel bir tercihtir. Rengi ortadan kaldırarak izleyiciyi form, doku ve duyguya farklı bir şekilde odaklanmaya zorlarız.
İzleyici de Özneldir
Daha önce de söylediğim gibi, öznellik fotoğrafçıyla bitmez. İzleyici de fotoğraflara kendi deneyimleri, duyguları ve inançları üzerinden bakar. Az önce bahsettiğim protesto fotoğrafları, farklı politik görüşlere sahip izleyicilerde tamamen zıt tepkiler yaratabilir.
Bazen izleyicinin öznelliği o kadar güçlüdür ki, fotoğrafın konusu ile fotoğrafçıyı ayıramaz. Bu yüzden, fotoğraftaki görüşe karşı olan kişiler öfkelerini fotoğrafçıya yöneltebilir. Örneğin yıllar önce, yerel bir doğal alanın yanına yapılması planlanan açık maden ocağına karşı düzenlenen bir yürüyüşü fotoğrafladım. Fotoğrafı paylaştığım bir platformda, bu projeyi destekleyen biri tarafından sözlü saldırıya uğradım. Oysa kendi görüşümü hiçbir yerde ifade etmemiştim. Benzer şekilde, aşırı sağ bir yürüyüşü fotoğraflayan bir fotoğrafçının, sanki o pankartlardaki görüşleri destekliyormuş gibi eleştirildiğine de şahit oldum.
Bunlar uç örnekler olabilir. Ama gerçek şu ki fotoğraf, fotoğrafçı ile izleyici arasında bir diyalogdur. Her iki tarafın öznelliği de bu diyalogu şekillendirir. Bunu fark ettiğimizde, hem daha bilinçli fotoğrafçılar hem de daha dikkatli izleyiciler oluruz.
Sonuç
Öznelliği fotoğrafın temel bir parçası olarak kabul etmek, fotoğraflara “mutlak gerçek” gibi yaklaşmak yerine onları sorgulamayı sağlar. Kamera neden o noktaya yerleştirildi? Neden o kadraj seçildi? Kadrajın dışında ne bırakıldı? Bu fotoğraf hangi duyguyu tetikliyor? Bu soruların her birine verilen cevap kişiden kişiye değişir.
Benzer şekilde, birçok fotoğrafçı çalışmalarını paylaştığında, çoğu zaman anonim hesapların yaptığı sert ve davetsiz eleştirilerle karşılaşır. Bunların bir kısmı sadece provoke etmek ister ve dikkate alınmamalıdır. Ancak bazıları kendini yargıç ilan eder; fakat çoğu zaman kendi görüşlerinin de öznel olduğunu fark edecek bakış açısına sahip değildir. Ne yazık ki, başkalarının bakış açısını anlayamama durumu bugün giderek daha yaygın hâle geliyor.
Kendi öznelliğimizi fark etmek, hem başkalarının işlerini daha iyi anlamamızı sağlar hem de kendi fotoğraflarımıza anlam katmamıza yardımcı olur. Bu sayede sadece gördüğümüzü değil; bakış açımızı, duygularımızı ve düşüncelerimizi de paylaşabilen daha güçlü fotoğrafçılar hâline geliriz.
En önemlisi şudur: Öznellik bir kusur değildir. Hem fotoğrafçının hem de izleyicinin öznel olduğunu kabul etmek, fotoğrafı güçlü ve kişisel kılan şeydir.
Yazar Hakkında
Ivor Rackham, profesyonel bir fotoğrafçıdır. İngiltere’nin Kuzey Doğu kıyısında yaşamaktadır ve zamanının büyük bir kısmını diğer fotoğrafçılara eğitim vererek geçirir. Eğittiği birçok kişinin başarılı profesyonel fotoğrafçılar hâline gelmiş olmasıyla gurur duyar.
Çalışmaları boyunca farklı markalara ait geniş bir ekipman yelpazesi kullanmıştır; ancak çekimlerini ağırlıklı olarak OM System kameralarla yapar ve markanın elçisidir. Geçmişte düğün ve etkinlik fotoğrafçılığı yapmış, ancak bu alandan uzaklaşmıştır. Günümüzde daha çok deniz manzaraları, vahşi yaşam, gayrimenkul ve portre fotoğrafları üretmektedir.
