1990’lar; Bill Clinton’ı, Simpsonlar’ı, MP3’leri, Napster’ı ve kişisel dijital fotoğrafçılıkla bilgisayarda video izlemenin yaygınlaşmaya başladığı dönemi beraberinde getirdi.
Bu devrim, dijital fotoğraf makineleriyle ve Apple’ın 1994 yılında QuickTake 100’ü tanıtmasıyla başladı. İlk yıllarda görüntüler düşük çözünürlüklü, yoğun biçimde sıkıştırılmış ve oldukça pikselliydi. Filmli fotoğrafçılığın yerini almaları henüz mümkün görünmüyordu. Yine de geleceğin işaretleri, bulanık da olsa açıkça ortadaydı: Fotoğrafçılığın geleceği filmsiz olacaktı.
Dijital fotoğraf makineleri henüz ilk adımlarını atarken paralel bir gelişme daha yaşanıyordu. Apple’ın QuickTime’ı ve daha sonra Microsoft’un Video for Windows teknolojisi sayesinde kişisel bilgisayarlar video klipleri oynatabilir hale gelmişti. Görüntü kalitesi berbattı. Grenli görüntüler, takılarak ilerleyen hareketler ve küçük bir kraker boyutundaki video pencereleri… Ama yine de bilgisayarda televizyona benzeyen bir şey izleyebiliyordunuz!
Bu gelişmelerin ortasında Apple, analog dünyada doğrudan karşılığı bulunmayan yeni bir görüntüleme teknolojisi geliştirdi. 1995 yılında tanıtılan QuickTime VR, fotoğrafçıların bilgisayar ekranında görüntülenebilen ve fareyle ya da klavyeyle içinde gezilebilen 360 derecelik panoramalar oluşturmasını sağlıyordu.
Bu, günümüzde VR başlıklarıyla ilişkilendirdiğimiz sanal gerçeklik deneyimi değildi. Apple’ın 1995 tarihli bir teknik notunda QuickTime VR, “hepimiz için sanal gerçeklik” olarak tanımlanıyordu. Panorama üzerinde fareyi sürükleyerek bakış açınızı değiştirebiliyordunuz. Bugün bu tür bir gezinme son derece sıradan; Google Street View’u düşünün. Ancak 1990’larda tamamen yeni bir deneyim gibi hissettiriyordu. Çünkü gerçekten öyleydi.
Aradan on yıl bile geçmeden teknoloji neredeyse tamamen terk edildi. Apple, Mac işletim sistemini geliştirirken QuickTime VR ve QuickTake dosya biçimlerini geride bıraktı. Bu yazı, benim onları yeniden hayata döndürme çabamın hikâyesi.
Benim Panoramik Dünyam
O yıllarda Macworld dergisinde katkıda bulunan editör ve köşe yazarı olarak çalışıyordum. Dijital fotoğraf makinelerini ve QuickTime VR teknolojisini yakından takip edip bunlar hakkında yazabilmek benim için büyük bir şanstı. 1994 yılında dijital fotoğraf makineleri üzerine kapsamlı bir yazı hazırladım (PDF, 1,8 MB). 1995’te ise derginin QuickTime VR dosyasını hazırladım (PDF, 1,8 MB). Macworld markası altında yazdığım bir kitap için QuickTake 150’nin ürün yöneticisiyle yaptığım röportajı içeren bir CD-ROM da hazırlamıştım.
1995 yılının başlarında Apple’ın Advanced Technology Group ekibiyle zaman geçirerek QuickTime VR’ı ve başlangıçta oldukça zahmetli olan üretim sürecini öğrendim. Üstelik bu süreçte film kullanılıyordu! Önce 35 mm fotoğraf makinesini özel bir tripod bağlantısına yerleştiriyor, ardından birbirinin üzerine binen bir dizi fotoğraf çekiyordunuz. Sonra filmler banyo ediliyor, taranıyor ve Kodak PhotoCD disklerine aktarılıyordu. Son aşamada ise Apple’ın MPW programlama aracını ve çok sayıda karmaşık metin komutunu kullanmayı gerektiren 2.000 dolarlık bir yazılım paketiyle görüntüleri birleştiriyordunuz.
Hatırlatma: Artık panoramaları telefonlarımızla çekiyoruz.
Ne kadar ilkel olursa olsun QuickTime VR, içimdeki amatör fotoğrafçıyı büyülemişti. 1980’lerin başından beri teknoloji gazeteciliği yapıyordum ancak bilgisayarlar ve fotoğrafçılık, hayatımın birbirinden ayrı iki alanıydı. 1990’larda bu iki alan kesişti ve işim çok daha eğlenceli hale geldi.
1997 yılında bir QuickTake fotoğraf makinesiyle yedi hafta süren, ABD’nin 26 eyaletini kapsayan bir yolculuğa çıktım. Yol boyunca QuickTake fotoğrafları çektim ve QuickTime VR panoramaları hazırladım.
1997 ile 2001 yılları arasında, dünya çapında düzenlenen A Wrinkle in Time adlı QuickTime VR etkinliklerine katıldım. Yılda dört kez, dünyanın farklı bölgelerinden onlarca QuickTime VR fotoğrafçısı ekinoks ve gündönümü anlarında panoramalar çekiyordu.
Çalışmalarımız internette yayımlanıyordu. Ziyaretçiler her katılımcının yaşadığı dünyaya sanal bir pencere açabiliyordu. Bazı fotoğraflar gece, bazıları gündüz; bazıları karlar altında, bazıları Hawaii’de çekilmişti. Ama hepsi aynı anda kaydedilmişti.
Bu proje dünyayı daha küçük hissettiriyordu. Herkesin kendi sesini duyurabildiği, sosyal ağların reklamları ve algoritmaları tarafından bastırılmadığı bir internetin vaat ettiği güzelliklerin harika bir örneğiydi.
QuickTime VR, çok farklı alanlardaki içerik üreticileri tarafından benimsendi. Yayıncılar, kullanıcıları başka ülkelere, kayıp Maya şehirlerine ve Star Trek’in USS Enterprise gemisine götüren panoramalar içeren ticari CD-ROM’lar hazırladı.
İnternette müzeler ve üniversiteler, Giza piramitleri gibi sıra dışı yerleri ve ilk dönem işitme cihazları gibi ilginç nesneleri sergileyen sanal koleksiyonlar oluşturdu. Mimarlar ve emlakçılar sanal mekân gezileri hazırladı. Fotoğrafçılar bizi doğal yaşam parklarına ve Yosemite Ulusal Parkı’na götürdü.
NBC News, O.J. Simpson davası sırasında suç mahallerinin panoramik görüntülerini bile yayımladı. Profesyonel ve amatör fotoğrafçılar, çevrelerindeki dünyayı kaydetmenin bu yeni yolunu keşfediyordu.
Sonra Steve Jobs Apple’a geri döndü ve her şey değişmeye başladı.
Apple’ın Ürün Ağacını Budamak
1997 yılının Apple’ı oldukça geniş bir ürün yelpazesine sahipti. Birden fazla Mac modeli, QuickTime VR dahil çok sayıda yazılım girişimi ve sabit diskler, yazıcılar, tarayıcılar ile QuickTake fotoğraf makinelerinden oluşan bir çevre birimi ailesi bulunuyordu.
Steve Jobs 1997’de Apple’a döndüğünde bu ağacı adeta baltayla budadı. Ürün yelpazesinin yüzde 70’ini kaldırdı ve şirketin bilgisayarlarını dört temel ürün etrafında topladı: iMac, iBook, PowerBook ve Power Mac.
QuickTake fotoğraf makineleri bu dört ürün grubundan hiçbirine uymuyordu. Apple, 1997’nin başlarında QuickTake 200’ü tanıttı ancak aynı yılın sonunda bütün fotoğraf makinesi serisini üretimden kaldırdı.
Zaman içinde QuickTake 100 ve 150 ile çekilen fotoğraflar, artık desteklenmeyen dosya biçimleri arasına karıştı. Mac OS X bu dosyaları açamıyordu. Bunun için Mac OS X üzerinde önceki işletim sisteminin yazılımlarını çalıştırmayı sağlayan geçici uyumluluk çözümü Classic ortamını kullanmanız gerekiyordu.
Classic desteği 2007’de sona erdiğinde binlerce, belki de milyonlarca fotoğraf eski bir bilgisayar dışında hiçbir yerde okunamaz hale geldi. Graphic Converter gibi özel yazılımlarla bu görüntüleri başka biçimlere dönüştürmek mümkündü ancak dosyaları özgün biçimlerinde doğrudan açamıyordunuz.
Sanal Gerçekliğin Sessiz Sonu
QuickTime VR da benzer şekilde yavaş yavaş kullanım dışı kaldı. Apple, QuickTime VR içerikleri üretmek için geliştirdiği kullanışlı yazılım paketi QuickTime VR Authoring Studio’yu Kasım 1997’de piyasaya sürdü. Ancak QTVR’ın doğduğu Advanced Technology Group, bundan bir ay önce kapatılmıştı.
Apple, Authoring Studio’nun hiçbir zaman Mac OS X sürümünü geliştirmedi. QuickTime VR içerik üreticileri programı Classic ortamında çalıştırmak zorundaydı. Classic 2007’de kaldırılınca geriye iki seçenek kaldı: Eski bir Mac kullanmak veya üçüncü taraf bir içerik oluşturma aracına geçmek.
Ancak o döneme gelindiğinde bunu yapmak için pek fazla neden de kalmamıştı. QuickTime VR unutulmaya yüz tutuyordu. İnternetin yükselişi CD-ROM sektörünü ortadan kaldırmıştı. Yayıncılar, o parlak gümüş diskleri bırakarak internette yeni fırsatlar aramaya başlamıştı.
İnternetin kendisi de değişiyordu. Web’in ilk dönemlerinde video gibi zengin medya içeriklerini görüntüleyebilmek için ziyaretçilerin tarayıcı eklentileri yüklemesi gerekiyordu. “Bu site QuickTime gerektiriyor” veya “Flash eklentisini indirin” gibi uyarılar son derece yaygındı. Bu durum hem ziyaretçilerin hem de web tasarımcılarının hayatını zorlaştırıyordu.
Zaman içinde web topluluğu, bu eklentilere olan ihtiyacı ortadan kaldıran HTML standartları geliştirdi. Bu doğru bir adımdı ancak QuickTime VR videolarının web sayfalarında görüntülenebilmesini de sona erdirdi.
Apple, bağımsız QuickTime Player uygulamasında QuickTime VR videolarını desteklemeyi sürdürdü. Ancak bu görüntüleme seçeneğine ulaşmak da pek kolay değildi. QuickTime Player 7’yi manuel olarak yüklemeniz gerekiyordu. Bunun için programı internetten indirmeniz veya macOS kurulum CD’sinde bulmanız gerekiyordu.
Ardından 2019 yılında macOS Catalina geldi. Bu sürüm, önceki Mac işletim sistemlerinin kullandığı 32 bit mimarisine desteği kaldırdı. Dolayısıyla QuickTime Player 7 artık çalışmıyordu. Bundan sonra bir QuickTime VR videosunu açmaya çalıştığınızda yalnızca hata mesajıyla karşılaşıyordunuz.
İnternet tarafında ise QuickTime VR’ın kullanıldığı yıllar boyunca binlerce panorama yayımlanmıştı. Bunların birçoğu hâlâ eski web sitelerinde ve Internet Archive’da bulunabiliyor. Ancak modern tarayıcılarda veya Apple’ın güncel QuickTime Player uygulamasında görüntülenemiyorlar.
İş Dünyasının Gerçekleri
Apple’ın bu dosya biçimlerini terk etmesi şart değildi. QuickTake fotoğraf biçimini desteklemeye devam edebilirdi. QuickTime VR Authoring Studio’yu Mac OS X üzerinde çalışacak ve tarayıcı eklentisi gerektirmeyen web panoramaları oluşturacak şekilde geliştirebilirdi.
Ama iş dünyasının gerçekleri var. Yazılımların bakımını sürdürmek ücretsiz değil. Potansiyel kullanıcı kitlesi nispeten küçük olduğunda hesap tabloları açılıyor, rakamlar inceleniyor ve ürünlerin hayatına son veriliyor.
İlk QuickTake fotoğraf makineleriyle kaydedilen anılar da bu süreçte kayboluyor. Peki bunun bir önemi var mı? Sonuçta bu fotoğrafların saklandığı sürücüler, içinde bulunduğumuz yüzyılda üretilmiş bir Mac’e bile doğrudan bağlanamıyor.
Bu durum dijital korumanın iki yönlü sorununu da gösteriyor: Yalnızca dosya biçimleri terk edilmiyor, dosyaların saklandığı fiziksel ortamlar da kullanım dışı kalarak içerikleri erişilemez hale getirebiliyor.
İlk yaygın dijital fotoğraf makineleriyle çekilen fotoğrafların önemsiz olduğuna karar vermek bize düşmez. Ancak Apple bu kararı verdi ve görünüşe göre önemsiz olduklarını söyledi.
Bir de müzelerin, eğitim kurumlarının, fotoğrafçıların ve sanatçıların QuickTime VR üretimine harcadığı binlerce saatlik emek var. Harvard Üniversitesi’ndeki bir ekip, Digital Giza projesi kapsamında Giza piramitlerinin içinde ve çevresinde 1.200’den fazla QuickTime VR panoraması çekip hazırladı.
Apple QuickTime VR’ı terk ettiğinde ve web tarayıcıları eklenti kullanımını geride bıraktığında bu görüntüler de bir firavunun mezarı kadar ulaşılmaz hale geldi. Neyse ki geliştirilmekte olan güncel bir internet sitesinde HTML tabanlı olarak yeniden hayata döndürülüyorlar.
Vintage Viewer Sahneye Çıkıyor
İşte bütün bu nedenlerle Vintage Viewer uygulamasını geliştirdim. Bu ücretsiz macOS uygulaması, QuickTime VR videolarını ve QuickTake fotoğraflarını saklamanızı, görüntülemenizi ve dışa aktarmanızı sağlıyor.
1990’larda kendi çektiğim QuickTake fotoğraflarından ve QuickTime VR videolarından oluşan, sayıca küçük ama benim için önemli bir koleksiyonum var. Eski bir PowerBook G4 bilgisayarım da bulunuyor. Bu bilgisayarda Classic ortamını kullanarak fotoğrafları görüntüleyebiliyor ve QuickTake görüntülerini JPEG biçimine dönüştürebiliyorum. Güncel macOS üzerinde QuickTake görüntülerini dönüştürebilen birkaç yardımcı program da var.
Ancak QuickTime VR videoları geçmişte mahsur kalmış durumda. Onları bugüne taşımak istiyordum. Bu konuda yalnız olmadığımı da düşünüyordum.
Yanılmamışım. Reddit ve diğer çevrim içi forumları araştırdığımda, bu öncü dosya biçimlerine ilgi duyan başka insanlar da olduğunu gördüm. Üstelik aralarında bu teknolojiler ortaya çıktığında henüz doğmamış olanlar bile vardı. “Babamın bir QuickTake’i vardı” gibi ifadelerle birden fazla kez karşılaştım.
Eski bilgisayar meraklılarının unutulmuş dosya biçimlerini keşfetmesini ve koleksiyon oluşturmasını sağlayan, aynı zamanda kâr amacı gütmeyen kuruluşların ve diğer kullanıcıların hazırladığı VR videolarını kolayca görüntüleyip dönüştürebilen bir araç geliştirmek, dijital koruma dünyasına benim küçük katkım olacaktı.
Vintage Viewer, QuickTake fotoğraflarını ve QuickTime VR videolarını başka biçimlere dönüştürebiliyor. Ama ben yalnızca dönüştürmek istemiyorum. Onları özgün dosya biçimleriyle saklamak ve modern Mac bilgisayarlarda diğer dosyalarla aynı şekilde kullanılabilir hale getirmek istiyorum.
Bir QTVR videosunun içinde gezinmek için HTML sürümünü oluşturmanız veya bir QuickTake fotoğrafını görüntülemek için önce dönüştürmeniz gerekmiyor. Vintage Viewer açısından bu dosya biçimleri, bir iPhone fotoğrafı kadar güncel.
Başladığım Noktaya Dönüş
Eski görüntülerimi yeniden keşfetmek, bu dosya biçimlerine olan ilgimi de canlandırdı. Eski CD-ROM’larla dolu bir dolabı karıştırarak, Internet Archive ve diğer internet sitelerinde saatler geçirerek yaklaşık 3.000 QuickTime VR videosundan oluşan bir koleksiyon hazırladım.
Ayrıca yaklaşık otuz yıl önce yollarımızın kesiştiği bazı öncü QTVR üreticileriyle yeniden iletişim kurdum. Fotoğrafçılar Richard Crowest, Doug Cope ve Erik Goetze, Vintage Viewer’ı test etmeyi kabul ederek büyük destek sağladı. Ayrıca uygulamayla birlikte sunduğum örnek koleksiyona birbirinden güzel QuickTime VR videoları eklediler.
Doug Cope’un çalışmalarından birinde yönlü ses bile bulunuyor. Panoramanın içinde döndükçe ses ortamı da sol ve sağ hoparlörler arasında yer değiştiriyor.
Üç fotoğrafçı da 1990’larda QuickTime VR’ı benimsemiş ve A Wrinkle in Time projelerine katılmıştı. Ne yazık ki bu projeler neredeyse tamamen kaybolmuş durumda.
Yine de bunlardan birini bulmayı başardım. 1997 Kış Gündönümü etkinliğine ait çalışma, Internet Archive’a yüklenmiş eski bir Macworld dergisi CD-ROM’unda saklıydı. Videoları kurtardım ancak etkinliğe katılan 80 kişinin her birinden izin alamadığım için yayımlayamıyorum. Projelerin yapımcısı Robert Abbett’e ulaşma girişimlerim de sonuçsuz kaldı.
QuickTake fotoğraflarına gelince, Reddit aracılığıyla Avustralya’da yaşayan bir QuickTake meraklısıyla tanıştım. Dean Hucker, koleksiyonunu yaptığı QuickTake fotoğraf makinelerinden yalnızca biraz daha yaşlı. Şakayla karışık, QuickTake ile ilgili “endişe verici miktarda hatıra eşyasına” sahip olduğunu söylüyor. Koleksiyonunda tam 16 QuickTake fotoğraf makinesi bulunuyor.
“Artık kullanılmayan dosya biçimlerinin veya bunları kullanan cihazların ortadan kaybolmasını istemeyen çok sayıda insan var. Bu da beni gerçekten mutlu ediyor,” dedi.
Dean, QuickTake 100 veya 150 fotoğraf makinesini USB bağlantı noktasına bağlamayı sağlayan bir kablo aracılığıyla fotoğrafları aktaran bir uygulama geliştiriyor. Onun çabaları bana da ilham verdi. eBay’den bir QuickTake 100 satın aldım ve aynı kablodan sipariş ettim.
Böylece yalnızca onlarca yıl önce üretilmiş içerikleri yeniden keşfetmekle kalmadım. Unutulmuş dosya biçimlerini kullanarak yeni içerikler üretmek için de ilham buldum. Yolculuğum başladığı noktaya döndü. Düşününce, panoramalarla ilgili bir hikâye için bundan daha uygun bir son olamaz.
Görsel kredileri: Kapak görselinde Apple Inc. tarafından sağlanan QuickTake 150 kullanım görüntüsü yer almaktadır.